گردآورنده: کارشناس آموزش ابتدایی خانم حسنه ناصر
تعریف اختلالات یادگیری
اداره آموزش و پرورش آمریکا در امر کودکان استثنایی در سال 1977 ،کودکان با نارسایی های ویژه در یادگیری را آن دسته از کودکان دانسته اند که در یک یا تعدادی از فرایندهای اساسی یادگیری ،فهم مطالب ،کاربرد زبان گفتاری یا نوشتاری دچار مشکل هستند. این اشکالات ممکن است در کودکان به صورتهای گوناگون مانند :دشواری در گوش دادن ،فکرکردن ، صحبت کردن ،خواندن ،نوشتن،هجی کردن و حساب کردن ظاهر شود .
این تعریف شامل کودکان با صدمه مغزی ،آسیب های خفیف مغزی ، نارساخوانی، آفازی رشد و مشکلات ادراکی می شود، اما آن دسته از کودکانی را که اشکال اساسی یادگیری آنان در نتیجه نقص بینایی، شنوایی ،حرکتی عقب ماندگی ذهنی ، اشکالات هیجانی ، محرومیت های محیطی فرهنگی و اقتصادی است در بر نمی گیرد.
این تعریف برای معلمان چهار معیار تشخیص فراهم می آورد که عبارتند از:
1- دشواری های تحصیلی
2- تفاوت فاحش بین توانایی بالقوه و بالفعل
3- مستثنا شده از سایر عوامل
4- بی نظمی های عصبی _ روانی
ویژگیهای کودکان با نارسایی هایی یادگیری
1- این کودکان دارای بهره هوشی تقریبا (متوسط) یا بالاتر هستند.
2- این کودکان از نظر حواس مختلف ( بینایی ، شنوایی و .... ) سالم هستند .
3- این کودکان از امکانات محیطی و آموزشی نسبتا مناسبی برخوردار هستند.
4- این کودکان دارای نابهنجاری های شدید رفتاری نیستند.
5- پیشرفت آموزشی این کودکان به طور قابل ملاحظه ای کمتر از بهره هوشی ، سن و امکانات آموزشی که از آن برخورداراند ، است
طبقه بندی ناتوانی های یادگیری
در یک طبقه بندی از ناتوانی های یادگیری ،آنها به دو گروه عمده طبقه بندی می شوند
1- ناتوانی های یادگیری تحولی که از آنها تحت عنوان فرایند های روانشناختی اساسی یاد می شود
2- ناتوانی های یادگیری تحصیلی که با آنها در سنین دبستانی مواجه هستیم.
الف) ناتوانیهای یادگیری تحولی: شامل آن گروه از مهارتهای پیش نیاز (prerequisite) است که کودک برای کسب و یادگیری موضوعات درسی به آنها نیاز دارد برای مثال یک کودک برای یاد گرفتن اینکه چگونه نامش رابنویسد باید چندین مهارت پیش نیاز در زمینه های ادراکی هماهنگی حرکتی چشم – دست زنجیره سازی (sequencing) ،حافظه و نظایر آنها را بهبود و تکامل می بخشد.
1-الف) ناتوانی های اولیه: توجه ، حافظه و تواناییهای ادراکی-حرکتی تحت عنوان ناتوانی های اولیه گروه بندی شده اند.زیرا به نظر کرک وچالفانت اینها به طور اصولی با عملیات روانی روابط متقابل داشته باشند به صورتی که وقتی مختل می شوند روی تفکر و زبان شفاهی اثر می گذارند.
1-1-الف) توجه:(Attention) یعنی توانایی انتخاب عوامل مناسب ویا مربوط و مقتضی از میان محرکهای رقابت کننده و بی شماری که به طور همزمان باارگانیسم بر خورد می کنند.
از جمله ی مسائل ياد شده دانش آموزان دارای اختلال « کمبود توجه » است حال اگر مربیان ، والدین و مدیران محترم شناخت بیشتری از این اختلال داشته باشند می توانند با برنامه ریزی های مدرن تر و منظم تر و ارائه ی راهکارهای مناسب در جهت کمرنگ تر کردن مشکلات آموزشی، اجتماعی ، عاطفی و .... اينگونه دانش آموزان گام بردارند.
این اختلال که رایج ترین اختلال در دوران كودكي است اغلب تا دوران بزرگسالی ادامه می یابد. کودکان مبتلا به این اختلال بدون اینکه فکر کنند، مدام به اطراف حرکت می کنند. آنها ممکن است خواست ها و انتظارات اطرافیانشان را درک کنند، ولی به دلیل اینکه قادر به توجه کافی نیستند ، نمی توانند مدتی آرام بنشیند و تمرکز کنند، توانایی پیروی کردن از دستورهای آنان را ندارند. اغلب خارج از نوبت صحبت می کنند ، سخن دیگران را قطع می کنند، درگیر چيزي می شوند که مخاطره آمیز است ، نسبت به محرومیت تحمل کمی دارند،زود بر افراخته می شوند ، حالت ریاست مأبي دارند ، در پیروی از قوانین مشکل دارند ، مطرود اجتماع و گروه همسن خود هستند ، خودباوری ضعیفی دارند ، در تحصیل ناموفق هستند و به حدکافی خود پذیرشی ندارند
- ویزگیهای کودکان دچار کمبود توجه
- عدم توانایی در تمرکز و توجه کافی هنگام انجام کارها و فعالیت های روزانه مثل انجام تکالیف درسی و وظایف خانگی
- به نظر می رسد هیچ توجهی به صحبت های طرف مقابل ندارد .
- در اتمام کارها حتی کارهایی که خودش هم دوست دارد ، مشکل دارد و آنها را نیمه تمام ول می کند .
- احتمال ابتلا به مشکلات شنوایی وجود دارد .
- ناتوانی در پیروی از فرمان ها و دستورالعمل های ارائه شده .
- ناتوانی در طبقه بندی و سازمان دادن برنامه ها و امور.
- عدم تمایل به انجام کارهایی که نیازمند فعالیت فکری و تمرکزند .
- گم کردن و یا جاگذاشتن مدام اشیاء ، اسباب بازی ها و وسایل مدرسه.
- حواس پرتی
- داشتن رفتار تکانشگری
- اين نوع اختلال بيشتر در پسران است و به نسبتدرپسران چشم آبي و مو بور بيشتر است (جندقي 1992 )
. برخي از راهكارهايي كه مي تونا براي دانش آموزان مبتلا به ADD انجام داد، به شرح ذيل است:
به دليل اينكه كودكان به سختي مي توانند از كاري به كار ديگر بپردازند بنابراين بايد برنامه روزانه آنها تا حد امكان يكنواخت باشد و حتي الامكان از تغيير كلاس و معلم كودك خودداري شود.
ايستادن پهلوي كودك، گذاشتن يك دست روي شانه كودك، برقراري ارتباط چشمي
وظايف و تكاليف مي بايستي دقيق و ساده باشد. مثلاً معلم نبايد بگويد: «وسايلت را جمع كن و به منزل برو» بلكه بايد بگويد: «بررسي كن كه آيا دفتر رياضي، دفتر مشق و دفتر يادداشت در كيف هست يا نه»
استفاده از زمان تعيين شده براي انجام تكاليف مثلاً ظرف ده دقيقه، ده تمرين را بايد حل كني.
به حداقل رساندن عوامل محيطي كه باعث حواسپرتي مي شود. در صورت لزوم بايد از اطاقك هاي مطالعه انفرادي استفاده شود.
در هنگام پيشرفت توانايي كودك در انجام تكاليف، كاركردن بطور مستقل و توجه كردن، مي توان از پاداش هاي كلامي استفاده كرد.
بعد از انجام مراحل بالا چون دانش آموز در زمينه حساسيت شنوايي در (املاء) بيشترين مشكل را دارد بنابراين برنامه ي درمان را اختصاصي تر كرده و به موارد ذيل اشاره مي كنيم:
1- استفاده از چند وسيله ي صداساز مانند: سوت، شيپور، زنگ و...
2- استفاده از ضبط صوت كه بتواند صداي حيوانات مختلف، كارهاي روزانه و... را تشخيص دهد.
3- استفاده از قوطي هاي پلاستيكي هم شكل كه داخل هر كدام از آنها چيزهايي مثل برنج، نخود، سنگ و امثال آن مي ريزيم كه كودك بايد صداي ماده ي داخل هر قوطي را تشخيص دهد.
4- تشخيص صداهاي مشابه، مثلاً چند نمونه از قوطي هاي بالا را تهيه كرده تا قوطي هاي مثل هم را پيدا كند.
5- تشخيص صدا با تصوير بعد از اينكه صداهاي مختلف در نوار كاست ضبط شد بايد صداي مورد نظر را با تصوير مناسب پيدا كند.
6- استفاده از تلفن و تشخيص صداي دوستان.
7- چشم كودك را ببنديم تا صداي دوستان همكلاسي خود را تشخيص دهد.
8- هميشه در منزل از صداهاي آهسته استفاده شود هنگام سخن گفتن، تلويزيون تماشا كردن گوش دادن به راديو و...
9- در مدرسه معلم بايد ديكته را با صورت معمول بگويد و هر واژه يا جمله فقط يكبار بگويد.
10- انتخاب واژه هايي كه حرف اول آنها يكي از حروفي باشد كه كودك در شنيدن آن كاملاً حساس نيست. بعد از بيان آن كلمات از كودك مي خواهيم كه صداي اول آنها را تشخيص دهد. همچنين در مورد صداي آخر و وسط هم مي توان انجام داد.
11- داستاني را با صداي آهسته بگوئيم و دانش آموز آن را بيان كند.
12- واژه هايي را در سه گروه انتخاب مي كنيم. گروهي كه صدا در اول كلمه، گروهي صدا در وسط كلمه و گروهي صدا در آخر كلمه و بعد از تكرار درمانگر از دانش آموز مي خواهيم آنها را تكرار كند.
13- صداهايي كه بيشترين مشكل را دارد انتخاب كرده و از دانش آموز مي خواهيم هر موقع بعد از تلفظ كلمات به صداي موردنظر رسيد دستش را بعنوان علامت بالا ببرد.
14- كلمات بي معني را تلفظ مي كنيم، هرگاه صداي موردنظر را شنيد علامت بدهد. مثلاً براي حرف «د» كلمات دد- مر- در- سر
15- كلماتي را كه مي توان تمايز شنيداري بيشتري دارند و با كلمات مشابه اشتباه مي شوند انتخاب كرده، ابتدا تلفظ صحيح را مي آموزيم سپس طي يك بازي از او مي خواهيم به كلماتي كه تلفظ مي كنيم گوش دهد و هرگاه اشتباه تلفظ كرديم شناسايي و اصلاح كند. مثلاً: كربيت- كبريت. ابو- ابرو. ديفار- ديوار.
16- صداهاي يك كلمه را با فاصله مي گوئيم آنگاه خودش به طور كامل بگويد و بهتر است كلماتي باشد كه از درس انتخاب شده و دانش آموز بيشترين مشكل را در آن صداها دارد. صبحـ گا هي صبحگاهي.
17- آخرين بخش هر واژه را خود دانش آموز بگويد. مثال: نو- دانش آموز بگويد: روز نوروز. لـِ دانش آموز بگويد: باس لباس.
2-1-الف) حافظه(memory) توانایی به خاطر آوردن آن چیزی است که دیده یا شنیده ویا تجربه شده است کودکانی که مشکلات قابل ملاحظه ای در حافظه بینایی یا شنوایی خود دارند احتمالا در یادگیری خواندن،هجی کردن یا نوشتن ویا محاسبه کردن مشکل خواهند داشت.
حافظه شنیداری
توانایی ذخیره سازی و بازخوانی چیزهایی است که شخص می شنود. فردی که درحافظه ی شنیداری ضعف دارد ، دریادآوری اطلاعاتی که شنیده است مشکل دارد . با این که از حس شنوایی سالمی برخوردار است . در پاسخ گویی به سوالات مربوط به داستان رویدادهای متوالی ، که در یک داستان وجود دارد دچار مشکل می شود . در دیکته ف کلمات راجا می اندازد یا صدای اول یا آخر کلمات را جا می اندازد . درحفظ و به یادآوردن دستورالعمل های شفاهی معلم دچار مشکل می شوند . برای تشخیص صداها و صوت هایی که قبلا شنیده است ، برای تطبیق معانی با لغات یا معانی با اعداد ، یادگیری نام و عنوان اشیاء ، اعمال و مفاهیم ریاضی ودنبال کردن دستورالعمل ، دچار مشک جدی هستند .
راهبردهای درمانی برای تقویت حافظه ی شنیداری
1- برای شروع تمرینات ، باید بدانیم که هر کودک چند کلمه یا عدد را می تواند بعداز شنیدن به خاطر آورد . سپس باید به کمک آزمایش ساده ای که قبلا توضیح آن گذشت تمرینات آغاز شود ( فراخنای حافظه ) یعنی این که ابتدا پایه و شروع تمرین را برای هر کودک به دست می آوریم که از چه تعدادی شروع کنیم و بعد برای انجام تمرینات ابتدا تعداد کلمه یا اعداد را به فاصله ی یک ثانیه برای کودک می خوانیم و او باید بعد از شنیدن کلمات ، آن ها را به همان ترتیبی که شنیده بود بازگو کند ( تکرار کند ) وقتی موفقیت او را در تکرار تعدادی کلمه دیدیم ، کلمات ( یا اعداد ) را به تدریج افزایش میدهیم .
2- تعدادی کلمه و عدد را به فاصله ی یک ثانیه برای کودک می خوانیم و به او می گوییم که خوب و با دقت به آن ها گوش دهد . سپس بعد از شنیدن آنها باید آن کلمات یا اعداد را به طور معکوس ، یعنی از آخرین عدد یا کلمه به اولین عدد یا کلمه ، تکرار کنی ، قبل از شروع این تمرین ، چندین بار این تمرین و توضیحات را با او کار می کنیم تا کاملا متوجه دستورالعمل شود و به تمرین تسلط پیدا کند .
3- تعدادی کلمه برای کودک می خوانیم ( باید از قبل برای هر کلمه تصاویری آماده کرده باشیم ) و به او می گوییم که به دقت گوش کن : من تعدادی کلمه برایت می خوانم ، بعد شما باید تصاویر مربوط به کلمه های خوانده شده را پیدا کنی و به همان ترتیبی که خواندم به ردیف قرار دهی .
4- تمرین قبل ( تمرین شماره 3 ) را به صورت جمله هم به کار می بریم ، یعنی به کودک می گوییم که « من یک جمله برایت می خوانم و تو باید از بین تصاویری که می بینی ، تصویر جمله ای را که من تکرار کردم پیدا کنی و به من بدهی » ( تصویر متناسب با جمله را پیدا کن)
5- کلماتی را به صورت جفت برای کودک می خوانیم و به او می گوییم که با دقت گوش کن » دو کلمه ای را که من برایت می خوانم باید با هم حفظ کنی و هر وقت یک جفت آن را شنیدی ، باید جفت بعدی را خودت از حفظ بگویی برای مثال این جفت کلمات را برای او تکرار می کنیم .
6-برادر – امروز کتاب – مدرسه خورشید – دریا و به او فقط یکی از جفت کلمات مثل کتاب را می گوییم و اوباید جفت دیگر آن ، یعنی مدرسه را از حفظ بگوید و ... بعد از یک تمرین ( فهم کامل دستورالعمل ) به او آموزش می دهیم که برای یادگیری بهتر باید با استفاده از هر جفت کلمات جمله بسازد تا سریع تر و بهتر در ذهن بپرده شود .
7- جملاتی را برای کودک می خوانیم و او باید با دقت به آن ها گوش دهد . البته از قبل به او توضیح می دهیم که : در بعضی از جملاتی که برایت می خوانم اشتباهاتی گنجانده شده است . شما باید بعد از شنیدن جملات ، اشتباهات آن را بگویی »
8- استفاده از نوار صداهای مختلف ، ابتدا همزمان با پخش صدا نام و تصویر صدا به کودک معرفی می شود تا بچه هایی که دراین زمینه هماهنگ نبودهن اند به مرحله ی تسلط و آمادگی برسند و سپس چند صدا را پشت هم برای کودک پخش و بعد ضبط را خاموش می کنیم و از او می خواهیم که بگوید چه صداهایی شنیده است و تصاویر مربوط به صدا را نیز می تواند جدا کند .
تمرینهای زیربرای تقویت حافظه شنیداری بسیارمفید می باشد:
1- سه کلمه برای کودک بیان کنیدوازوی بخواهید پس ازاینکه هرسه کلمه راگفتید،آنها رابازگوکند.سپس چهار کلمه وبه همین ترتیب پیش برویدتامطابق رشد سنی وطبیعی خویش ازحافظه شنوایی برخوردار شود.
2- یک جمله برای کودک بگو.یید واز او بخواهیدآن راتکرار کند.سپس دو جمله بگویید تا آنها را تکرار کندوبه همین ترتیب پیش برویدتاتوانایی وی به حد هنجار وطبیعی برسد.
3- تمرینات 1و2 راانجام دهید،امااین بار دانش آموز ترتیب گفتن کلمات راهم حتما رعایت کند.دراین صورت توانایی توالی شنوایی اونیز تقویت خواهد شد.
4- چند دانش آموز راکنار هم بنشانیدواز آنها بخواهید این بازی راترتیب دهند.نفراول یک کلمه بگوید،نفردوم همان کلمه را تکراروکلمه دیگری که مناسب است به آن اضافه کند،نفرسوم دوکلمه قبلی رابگویدوکلمه دیگری راکه مناسب است به آن اضافه کندوبه همین ترتیب پیش رود.
به عنوان مثال نفراول: من،نفردوم: من در،نفرسوم :من درحیاط....
5-همان بازی راترتیب دهیداما این باربه جای استفاده ازیک کلمه ،دانش آموزان ازیک جمله استفاده کنند.
به عنوان مثال نفراول:من درحیاط مدرسه بازی کردم. نفردوم:من درحیاط مدرسه بازی کردم وبعد به کلاس رفتم. نفر سوم:.....
6- به کودک چند دستور بدهید واز وی بخواهید آن دستورات را به ترتیب اجرا کند.این تمرین علاوه برحافظه شنوایی،توانایی(حرکتی-شنوایی) ونیز(توالی شنیداری )رابا هم تقویت می کند.
7-یک کلمه بیان کنید وپس از 30ثانیه ازاوبخواهید آن راتکرارکند. درتمرینهای بعدپس ازگذشت چند ثانیه ازاوبخواهیدکه نام شئ مخفی شده رابگوید.این تمرین را آنقدر ادامه دهید تابتواند درحدود 30 ثانیه شئ رادرحافظه کوتاه مدت خویش نگه دارد.
8-ابتدا برای او قصه های بسیار کوتاه بگوییدسپس داستانهای بلندتر بگوییدوبعدازاوبخواهید قصه های شما راتقلید کند وسرانجام خودش قصه بسازد.
9-ازاوبخواهید اشیای پیرامونش را نشان داده ونام ببرد.
10-کودک رایاری دهید تاتعدادی عدد یا لغات ساده را به خاطر بسپارد.
11-یادگیری لالایی ها،اشعار،مثل ها،.....
12-به کودکان دستورالعملهایی بدهید که قبل از اجرا آن را باخودتکرارکنند.
13-تعدادی حروف بی معنا رابرای کودکان تکرار نمایید تاآن رابه حافظه خودبسپارند.مثل حروف بابابابا ،ساساساسا،نانانانا...
14-کودکانت راتشویق کنید که با چشمان بسته به مترادفهای شنوایی گوش دهند،مثل بادوشاد
15-دستورالعملهایی که شامل مراحل متعدد است به کودکان عرضه نمایید.
16-کودکان راتشویق کنید که شماره تلفن بعضی ازموسسات خدماتی،مثل آتش نشانی وساعت گویا رایاد بگیرندوبه خاطر بسپارند.
17-تعدادی ازکلمات را برای کودکان با آهنگی خاص بخوانیدوازآنها بخواهید هرکلمه شنیده شده رابگویند.
18-ازدستورالعملهای شفاهی استفاده بکنید،به این ترتیب که پرتقالها راروی میز بگذار،سیب هارازیر میزبگذارومکعب های زرد را بالای میز بگذار.
19-یک برنامه تلویزیونی را انتخاب کرده،اجازه دهید که کودک آن رامشاهده کند.سپس ازاوسوال نمایید که صفحه تلویزیون چه تصویری را نشان می دهد..
حافظه ی دیداری
توانایی یاداوری مطالب و چیزهایی که شخص قبلا دیده است ، علی رغم این که هیچ مشکلی از نظر بینایی ندارد ، ولی در یادآوری و بازشناسی حروف الفبای نوشته شده ، اعداد ، کپی کردن اشکال ، محاسبه و مسائل ریاضی و ... دچار مشکل می شوند . اصولا کودکانی که درحافظه ی دیداری دارای مشکل هستند ، نمی توانند کلماتی را که دارای صدای یکسان و شکل متفاوت هستند ، به طور صحیح بنویسند ، برای مثال نمی دانند که صابون را با کدام (صـ - سـ - ث ) باید بنویسند و نمونه ی این اشتباهات را در دیکته ی این قبیل کودکان فراوان می بینیم ، مانند
قروب ( غروب ) ، سابون (صابون ) ، موازبت ( مواظبت ) ، اهتیات ( احتیاط ) .
- تمرينات مربوط به حافظه ديداري
1- پيدا كردن چيزي كه كم است: مجموعه اي از اشياء را به كودك نشان دهيد. سپس يكي از آنها را برداريد. دوباره مجموعه را به او نشان دهيد و بپرسيد كدام يكي كم شده است.
2- پيدا كردن شكل صحيح: يك شكل هندسي يا حرف يا عدد را به كودك نشان دهيد و بخواهيد طرح مشابه صحيح آن را از بين چند گزينه انتخاب نمايد يا بر روي كاغذ رسم كند.
3- ترتيب حفظي: تعدادي از اشكال، طرح ها و يا چيزهايي همچون كارت بازي رنگي، مكعبهاي رنگي، مكعب هاي شكل دار، طرح ها و يا چيزهايي همچون كارت بازي رنگي، مكعب هاي رنگي، مكعب هاي شكل دار، سراميك، دومينه و مانند آن بسازيد و از كودك بخواهيد مشابه آنها را از روي اين طرح بازسازي كند.
4- به يادآوردن آنچه كه ديده شده است: يك اسباب بازي، كلمه، حرف، عدد و مانند آن را به كودك نشان دهيد و سپس از او بخواهيد آنچه را كه ديده است به ياد بياورد.
5- داستان از روي تصوير: بر روي تخته ماهوتي فعاليت هايي را كه بيان كننده يك داستان كلي است نصب كنيد. سپس از كودك بخواهيد داستاني را كه تصاوير بيان كننده آن است بگويد.
6- به ياد آوردن چيز كم شده: تعدادي طرح، حرف يا عدد به مدت چند ثانيه به كودك نشان دهيد. سپس با مقوا روي يكي از آنها را بپوشانيد و از كودك بخواهيد آن را معين كند.
7- تكرار طرح ها: طرح معيني را با مهره چوبي، دانه تسبيح، دكمه و مانند آن بسازيد. به مدت چند ثانيه آن را به كودك نشان دهيد و سپس از او بخواهيد آن را بازسازي كند. همچنين مي توانيد اين كار را به صورت دوبعدي بر روي كاغذ بسازيد و از او بخواهيد آن طرح را مثلاً با مكعب هايي كه در اختيارش مي گذاريد بسازد.
توجه:
(كاستي هاي حافظه ديداري بيشتر اوقات از طريق شيوه هاي چندحسي درمان مي شود.)
تمرینهای زیربرای تقویت حافظه دیداری بسیارمفید می باشد:
- به کودک اجازه دهیدکه کلمه ای راباصدای بلند تکرارکندوسپس شمامی توانیدشکل کلمه رابصورت یک طرح برجسته ترسیم نمایید.
- ازکارتهای نوری که حروف تصاویر برروی آنها حک شده است استفاده کنید.بانزدیک کردن این کارتهای رنگی توجه کودک رابه تصاویر ریزوکوچک جلب نمایید.پس ازمشاهده ازاوبخواهیدتا شرح دهدکه چه چیزهایی راروی کارت نوری دیده است.
- ازکودکان درخواست کنید که به طرف پنجره کلاس رفته،محیط خارج را مشاهده کندونام سه شئ را که در بیرون موجود است برای آموزگار بازگوکنند سپس آموزگارسه شئ مزبور راروی تخته ترسیم کرده از کودکان درخواست می نماید که آنها رارنگ آمیزی کنند.
- تصاویرازاشیاء،حروف شماره هاراتهیه کرده،تعدادی ازآنها رادر جلوی کودک قراردهید تاوی آنها را خوب مشاهده کند.سپس ازوی بخواهید تاروی خود رابرگرداندویاچشمان خودراببندد.شما می توانید یک تغییر کوچک درجای تصاویرصورت دهیدوازکودک بخواهیدحدس بزند شما چه تغییری رابه وجود آورده اید.درمرحله بعد شما می توانید یک شکل خاص را به کودک نشان داده سپس او را ترغیب نمایید که تصویرآن شکل رادربین تصاویر مختلفی بیابد.
- دربازی به خاطر آوردن شماره یک تلفن که معلم تکرارکرده است وآن رامی نویسد،کودک نیز می تواند آن راتکرارکند وازروی نوشته معلم کپی کند.
- به کودک فرصت دهید که خطوطی را ازبالا به پایین وبالعکس رسم نماید.آموزگارمی تواند باحمایت کودک درزمینه ترسیم خطوط به هماهنگی حس لامسه وبینایی وی کمک نماید.
- یک طرح هندسی چهارگوش رابه کودک نشان داده;آن رادربین حروف وکلمات واعداد جاسازی نمکایید تاکودک آن راپیدا کند.
- تعداداشیاءرادرسبدبه کودک نشان دهیدوسپس بابستن چشمان کودک(بایک نوار)ازوی بخواهید تاهرشئ راکه شمانام می بریدبالمس کردن، ازسبد بیرون بیاورد.
- یک مقوای باریک راکه قسمت بندی شده است درجلوی کودک قرار دهید وسپس تعدادی ماشین اسباب بازی در اختیار وی قرار داده،ازکودک بخواهید که روی مقوای باریک،ماشینها راحرکت دهد.
- بازی بریدن حروف وچسباندن آن به یکدیگر:به کودک کلمه گل رانشان دهیدبعدباقیچی آن راازهم جداکرده بعد به هم بچسبانید.آنگاه کودک باید این فعالیت راازشماتقلیدکند.
- اشیایی راتهیه کرده ویکی یکی به او نشان دهیدوسپس پشت سرتان مخفی کنیدوبخواهید بلافاصله نام اشیای مخفی شده را بگوید.
- کودک رابا رنگهای مختلف آشنا کنید.اول رنگهای اصلی بعد رنگهای فرعی،برای این منظور می توانیدازمهره های پلاستیکی،جعبه مدادرنگی وامثال آن استفاده کرد.
- ابتدا چند سیم فلزي نازک باطولهای مختلف تهیه کنید،مثلا یک سیم به طول3 سانتی متر،دوسیم به طول5 سانتی متر،ویک سیم به طول 6 سانتی متر،حالا
- سیمها راروی هم بریزیدوازاوبخواهید بلندترین سیم ،کوتاهترین سیم وسیمهایی که طولشان مساوی است راپیداکند.سپس دو سیم مساوی را به شکل زیر کنار هم قرار دهید وازکودک سوال کنیداگرهرکدام ازاین خطها یک جاده باشد،مابخواهیم ازآن عبور کنیم کدام جاده کوتاهتر وکدام بلندتر است؟وقتی کودک جواب صحیح داد،سیم ها رابه شکل زیر قراردهیدوهمان سوال راتکرارکنید.
این آزمایشهاراآنقدرادامه دهیدتااومتوجه شودکه جابجایی سیم ها ونحوه قرارگرفتن آنهادرطول آنهاتاثیری ندارد.درمرحله بعدچندسیم باطول مساوی تهیه وبه شکل زیرکنارهم قراردهیدوبازهم سوال ها راتکرار نمایید. اگر کودک پاسخ صحیح دادسیم ها رامانند شکل زیرقراردهید وبازهم سوال کنید.
مشابه این آزمایش ها را آنقدرانجام دهیدتاکودک این نکته راکشف کندکه تغییرجهت سیم ها تاثیری درطول آنها نمی گذارد.درصورت شنیدن پاسخ صحیح از کودک،دوسیم باطولهای مساوی راانتخاب کرده ودرمقابل چشمان اویکی ازسیم هارابصورت مارپیچ خم کنیدودرکنارسیم دیگرقراردهید وازاوسوال کنیدکدام یک ازاین دوسیم بلندتر است؟ - ازتمرین 1 صفحه 48تاآخرتمرین11صفحه58-ازتمرین13صفحه59تاآخرتمرین14 صفحه60(کتاب اختلالات دیکته نویسی، دکترتبریزی)
-درکارتی که اشکال هندسی گوناگونی داردازکودک می خواهیم که دور شکل هندسی خاصی راخط بکشد(آزمون شماره دوفراستیک)
-ازکارتهایی استفاده می کنیم که حروف الفبارادرجهات مختلف نوشته وازدانش آموزمی خواهیم حروف رابرای ما پیدا کند.
-ازدانش آموزمی خواهیم شکل خاصی رادرزمینه ای مانند نقاشی درهم پیداکند.
-ازکودک می خواهیم که دور حروف خاصی را دریک صفحه کتاب یابرگه روزنامه خط بکشد.
-کودک درکارتهایی که واژه هارابصورت سایه دار وناقص نوشته واژه هارابازشناسی کند.
-کودک شکل های مختلف هندسی راکه بخشی ازآن رسم نشده راکامل کند.
-کودک طرح حیوانات را که یکی ازاندامهای آن حذف شده تکمیل کند.
-کودک حروف ناقصی راکه درکارتها نوشته شده کامل کند.
-کودک اشکال هندسی راکه بصورت نقطه چین نوشته شده کامل کند.
-کارتهایی را که حروف الفبا درجهات مختلف نوشته به دانش آموزنشان داده وازوی می خواهیم بدون چرخاندن کارت،یکی ازحروفی که ماتعیین می کنیم راشناسایی یادور آن خط بکشد.
-نقاشی یا طرحهایی راکه درآنها تصاویرپنهان وجود داردبه دانش آموزداده وازوی می خواهیم تصویر مورد نظر راپیدا کند.
-کارتهایی مقوایی که حروف رابه صورت درهم نوشته دراختیار کودک قرارداده ازوی می خواهیم دورحروف خاصی راخط بکشد.
-تمرین تن آگاهی : ازکودک می خواهیم اندامی راکه نام می بریم نشان دهد.
- آدمکی که اعضای آن جداازهم هستندوبه وسیله دکمه به هم متصل شده اند رابه کودک نشان داده،پس ازحرکت دادن دست،گردن وسایر اندامهایش آدمک ازدانش آموزمی خواهیم حرکات راتقلید کند.
-مربی روبروی دانش آموزایستاده حرکاتی راانجام می دهدودانش آموزتقلید می کند.
-ازدانش آموزمی خواهیم که نقاطی راکه به اشکال گوناگون به هم متصل شده انددرپایین صفحه رسم نماید.(آزمون فراستیک)
-ازتمرینهایی استفاده می کنیم که دانش آموزبامفهوم چپ وراست، بالاوپایین،زیرورو و...آشناشود.
-ازآزمونهای فراستیک که دانش آموزشکلی متفاوت رادراشکال شبیه به هم پیدا می کنداستفاده می کنیم.
-شکلهاوتصاویری ازاشیاءگرد،چهارگوش،سه گوش و...ازروزنامه درآورده به کودک نشان می دهیم سپس ازوی می خواهیم اشیاءووسایل هم شکل باآن طرحها رابیابدونشان دهد.
-استفاده ازپازل
-ازکودک می خواهیم اشکال هندسی مختلف بارنگهای مختلف که دراختیارکودک قرارداده رابرحسب رنگ یاشکل طبقه بندی کند.
-می توانیم جهت درک بهتر دانش آموزهنگام نوشتن کلمات شکل آن رابه وی نشان دهیم
رای اینکه تمرینهای گفته شده تاثیربسیارزیادی درحل مشکل دانش آموزداشته باشند،بایدبرای وی ایجاد انگیزه نمودتابارغبت به تمرینهای بیشتری بپردازد.درواقع همان حافظه طوطی واراست که به حافظه کوتاه مدت،سپس میان مدت وبعدبه بلندمدت تبدیل می شود.بسیاری ازاوقات اتفاق می افتد که حافظه دیداری تقویت می شود،اما بازهم دانش آموزمرتکب اشتباهاتی می شود که به ضعف حافظه دیداری یاکم دقتی نسبت داده می شود.درحالی که ممکن است وی درادراک دیداری دچارمشکل باشد.
3-1-الف) ناتوانی های ادراکی (perceptual disabilities) شامل نقایص موجود در هماهنگی بینایی – حرکتی انحرافات بینایی،شنوایی ولامسه،ارتباطات فضایی وسایر متعلقات ادراکی می باشد
ادراک دیداری:
بينايي عبارت است از توانايي ديدن . بينايي پاسخ چشم ها به نوري است كه به درون آن ها تابيده مي شودو
بنابراين فرايندي فيزيوژيك است . در حالي كه ديد در نتيجه توانايي كودك در تفسير و فهم و معني بخشيدن
اطلاعاتي است كه از طريق چشم ها دريافت مي كند . تعداد زيادي از كودكان در حالي كه از بينايي خوبي
برخوردار ند داراي مشكلاتي در ديد هستند كه بر توانايي خواندن و ديگر جنبه هاي تحصيلي آنان تاثير باز
دارنده مي گذارد .ما در اختلالات يادگيري با كودكاني سروكار داريم كه اندام چشمي آن هاسالم است ولي ياد
نگرفته اند كه چگونه از بينايي خود به طور مؤثر استفاده كنند .
ادراک بینایی شامل پنج زمینه است،که آزمون بینایی فراستینگ شامل تمرینهایی جهت تقویت واصلاح این زمینه هاست.این زمینه ها عبارتند از:
الف) توانایی هماهنگی حرکتی وچشمی ب)تشخیص شکل وزمینه ج)درک ثبات شکل د)ادراک فضایی ه)ادراک جزءوکل(تکمیل دیداری)
- جهت تقویت هماهنگی چشم ودست ازتمرینایی استفاده می شود که توانایی ترکیب وهماهنگ سازی حرکات بدنی ومهارت بینایی سنجیده وتقویت میشوددرآزمون بینای فراستیک تمرینهایی آمده که فاصله بین دو شئ به وسیله دو خط موازی مشخص شده ودانش آموز باید دوشئ انتهایی این دو خط موازی رابه هم متصل کند.به تدریج این دوخط موازی به هم نزدیکتر شده ودرنهایت دانش آموزخودش بین دوشئ خطی رسم می کند.
-درمورد ادراک شکل اززمینه نیز توانایی کودک درتشخیص تصاویراززمینه ارزیابی وتقویت می شود.همچنین توانایی کشف اشکال پنهان نیز سنجیده می شود.
- ثبات شکل بدان معنی است که شئ درهر حالتی همان شئ است.درآزمون فراستیک نیز تصاویری آمده است که دانش آموز را به این حقیقت برساند.کسب این مهارت دانش آموزراقادر می سازدکه بفهمدهر شکل صرف نظر ازاندازه،وضعیت،جنس،کوچکی یا بزرگی آن همان شکل است.درمورد کلمات نیز دانش آموزاین حقیقت را درمی یابد که کلمه چه بزرگ وچه کوچک ،چه چاپی وغیر چاپی و....همان کلمه است.
-ادراک فضایی:بطورخلاصه دانش آموزبااستفاده ازتمرینهای مختلف توانایی تعریف وضعیت خود رانسبت به اشیاء پیدا می کند.کودک در می یابد که شکلی رابه صورت وارونه یادرجهت مخالف نیزبه خوبی تمیزدهد.کودک در تشخیص نمادهای کلامی مخالف مانندb وd همچنین،محل نقاط حروف (درزبان فارسی) مانند"ب"و"ت"مهارت به دست می آورد.
- درمورد ادراک جزءازکل نیز کودک قادر به بازشناسی اشیاءونقص دراشکال وکلمات می شود.
تمرینهای زیادی جهت ترمیم واصلاح کودک باضعف ادراک دیداری ذکر شده است،که نمی توان آن رابه زمینه خاصی مربوط دانست.لازم به ذکراست که زمینه های ذکر شده باهم همپوشی دارندبه همین دلیل تمرینها جداسازی نشده است.
ادراك ديداري - شنيداري
بيشترين تاكيد در زمينه ناتواني هاي يادگيري روي فعاليتهاي ادراكي – حركتي بوده است ادراك به
عمليات روانشناختي براي كشف معني يك احساس اطلاق مي شود . كودكاني كه ناتواني ادراكي دارند
معمولا براي تفسير و پيدا كردن معني محركهاي محيطي شان دچار مشكل مي شوند .
در ناتواني هاي يادگيري سازه هاي مختلفي كاربرد يافته اند كه از ميان آنها مفهوم سير ادراكي ، ادراك كل از
جزء ، ادراك حس به حس ، ادراك اجتماعي ، ادراك شنوايي ................. بيشتر مورد استفاده قرار ميگيرند .
تفاوتهاي زياداي در روش يادگيري كودكان وجود دارد . برخي از آن ها از راه گوش دادن بهتر ياد مي گيرند ،
برخي با نگاه كردن و برخي از طريق لامسه يا انجام عملي يادگيريشان بهتر صورت مي گيرد . هر كدام از
اين راه هاي يادگيري و دريافت اطلاعات يك ادراكي ناميده مي شوند .
بسياري از كودكاني كه مشكلات يادگيري دارند در يكي ازمسيرهاي ادراكي نسبت به ديگر مسيرها داراي
برتري و آمادگي بيشتري هستند . بعلاوه يك مسير ادراكي بخصوص ممكن در تعدادي ازكودكان بقدري
معيوب باشد كه يادگيري از آن طريق براي آنان حاصلي نداشته باشد .
. در همين زمينه وپمن پيشنهاد مي كند:
1- در آموزش از مسير ادراكي مطلوب استفاده كنيد.
2- مسير ادراكي معيوب را ترميم و تقويت كنيد .
3 - شيوه تركيبي : ضمن بكارگيري مسير ادراكي قوي دروس جداگانه اي نيز براي ترسيم مسير معيوب
آموخته مي شود .
آزمون هاي ادراك ديداري
الف) آزمون ادراك ديداري فراستيك :
اين آزمون پنج نوع مهارت را در آزمون رشد ادراك بينايي ارزيابي مي كند كه شامل هماهنگي ديداري –
حركتي ، ادراك نقش از زمينه ، ثبات ادراكي ، ادراك وضع و ادراك روابط فضايي مي باشد .
ب )آزمون ITPA :
اين آزمون نيز شامل سئوالات متعددي جهت ارزيابي جنبه هاي ادراك ديداري نظير ، دريافت ، اكمال و
حافظه توالي ديداري است .
ج ) آزمون ديترويت ( DTLA ) :
آزمون ديترويت يا آزمون استعداد يادگيري كه مواردي از ادراك ديداري از قبيل تضادهاي تصويري ، فراخناي
دقت بينايي در اشياء ، حافظه طرح و علائم و فراخنايدقت بينايي در حروف را انداره مي گيرد.
طراحي مي شود تا ادراك شنوايي
راهبردهای تقویت هماهنگی دیداری -حرکتی 1- از فعاليت هاي تاكردن كاغذ استفاده كنيد.
2- فعاليت هاي رنگ كردن با انگشت را به كار ببنديد.
3- تمرين هاي نقطه به نقطه را انجام دهيد.
4- تمرين هاي برش با قيچي را به كار ببريد. (استفاده از مجموعه كتاب هاي من مي توانم)
5- تمرين هاي نوشتن در فضا را به كار ببريد.
6- ازكودكتان بخواهيد مهره ها را به صورت الگوهاي مختلف به نخ بكشد.
7- از طرح هاي جااندازي قطعه ها استفاده كنيد.
9- از كودكتان بخواهيد كه يك ماز را حل كند.
10- از كودكتان بخواهيد با حركات هماهنگ چشم يك شيء متحرك را تعقيب كند.
11- تمرين هاي رديابي را بكار ببريد. (مانند رديابي با كشيدن اثر دست، اشكال جغرافيايي و حروف.)
12- از كودكتان بخواهيد دايره ها و خطوط بزرگ را با گچ روي تخته بكشد.
13- از كودكتان بخواهيد كه از روي طرح ها يا الگوها بكشد.
14- از كودكتان بخواهيد اشكالي را از حفظ بكشد.
15- استفاده از كلاس هاي نقاشي در اوقات فراغت
16- شركت در كلاس هاي ورزشي مثل ووشو
17- خريد كتاب (همه مي تونن زرنگ باشن) و استفاده از تمرينات آن
18- خريد كتاب (تقويت مهارت هاي روان خواني و درمان اختلال در خواندن) و استفاده از تمرينات آن
19- بازي بگرد و پيدا كن. دانش آموز به دقت به وسايل داخل كلاس و جاي نشستن دوستانش را نگاه كند سپس بيرون از كلاس برود. يكي از وسايل يا جاي يكي از دانش آموزان تغيير داده شود. دانش آموز پس از ورود به كلاس بايد بتواند تغيير را حدس بزند.
20- مجموعه اي از اشيا را بچيند و از دانش آموز بخواهيد ترتيب آن ها را به خاطر بسپارد. سپس وسايل را از روي ميز جمع كنيد دانش آموز بايد قادر باشد ترتيب آن ها را بيان كند.
21- خصوصيات ظاهري شخص يا شيء بيان شود. دانش آموز بايستي نام مورد را بگويد.
22- مربي يك تصوير را به دانش آموزان نشان دهد. سپس تصوير را پنهان و در مورد آن سئوالاتي از دانش آموزان بنمايد. دانش آموز بايستي نام مورد را بيان كند.
23- مربي دو تصوير را به دانش آموزان نشان دهد. سپس در مورد تفاوت هاي آن سئوالاتي از دانش آموزان بنمايد.
24 معلم شكلي را پاي تابلو كشيده سپس به دانش آموزان چند دقيقه وقت مي دهد. تصوير پاك مي شود. دانش آموزي در مسابقه برنده خواهد شد كه شبيه ترين تصوير را به تصوير مربي ترسيم نمايد.
25- دانش آموزان نور چراغ قوه را در فضايي تاريك دنبال نمايند.
26- يكسري اشكال هندسي در هم روي تابلو رسم شود و از دانش آموزان بتواند به فرمان مربي تصاوير موردنظر را پيدا كنند.
27- اجراي بازي حركت دادن تاير چرخ به وسيله چوب و بازي غلطاندن- انداختن و گرفتن تيوپ هاي كهنه اتومبيل از جمله ابزار مفيدي هستند كه در حيطه درمان ادراكي- حركتي به دانش آموزانتان ياري مي رساند
تمرین های مربوط به ادراك بينايي
1- طرح تخته هاي سوراخ دار: طرح هايي با قطعات رنگي بر روي تخته سوراخ دار بسازيد و از كودك بخواهيد مشابه آن طرح را درست كند.
2- تخته هاي پاركت: طرح هايي را با استفاده از تخته پاركت يا سراميك و مانند آن درست كنيد و از كودك بخواهيد مشابه آنها را درست كند.
3- طرح مكعب ها: مكعب هايي از جنس چوب يا پلاستيك كه يك رنگ يا چند رنگ باشند تهيه كنيد و با آنها طرح هايي بسازيد كه كودك از روي آنها مشابه سازي كند.
4- پيدا كردن شكل در تصوير: از كودك بخواهيد در يك تصوير مثلاً تمام چيزهاي گرد، يا مربع و مانند آن را پيدا كند و آنها را رنگ بزند.
5- جورچين: جورچين هاي آماده و يا دست ساز تهيه كنيد و از كودك بخواهيد آنها را جور كند. تصاويري از اشخاص، حيوانات، حروف، اعداد، اشكال هندسي و مانند آن را به قطعات كوچكتر تقسيم كند و از كودك بخواهيد آنها را كنار هم بگذارد. داشتن الگوي مشابه يا كشيدن طرح خطوط در صفحه زير قطعاتي كه بايد با هم جور شوند يا قطعاتي كه بخشي از آن در حاشيه صفحه باقي مانده است و مانند آن براي راهنمايي كودك در اوايل تمرينها مورد استفاده قرار مي گيرد.
6- دسته بندي: از كودك بخواهيد شكل هاي هندسي با اندازه و رنگ هاي متفاوت را كه از تخته يا مقوا بريده شده يا بر روي كارتهايي رسم شده است با هم جور كند.
7- جور كردن: شكل هاي هندسي با تعداد زياد را بر روي كارتهايي رسم كنيد و از كودك بخواهيد با پيداكردن مشابه هر كدام آنها را با هم جور كند.
8- دومينه: كارت هايي از مقوا به صورت دومينه با نقطه هايي به صورت رنگي و از جنس آهن ربايي، كاغذ چسبي، يا كاغذ سمباده اي بسازيد و از كودك بخواهيد آنها را بر روي تخته با هم جور كند.
9- كارت بازي: مجموعه اي از كارت هاي بازي كه در آن تصاوير، اعداد، مجموعه ها و مانند آن به كار رفته است به كودك بدهيد و بخواهيد كه آنها را با همديگر جور كند.
10- اعداد و حروف: بازيهايي به شكل نام بردن، جور كردن، جدا كردن و مانند آن را براي كودك در زمينه اعداد و حروف ترتيب دهيد تا درك و تميز او رشد يابد.
11- كارت حروف: حروفي را بر روي كارت بنويسيد و از كودك بخواهيد هركدام را كه مي خوانيد مشخص كند و روي آن را بپوشاند.
12- ادراك ديداري كلمات: كلمات و حروف معيني را روي كارت بنويسيد و از كودك بخواهيد آن ها را دسته بندي كند، جور كند، جدا كند و يا با انگشت رديابي كند.
13- مجموعه اي از ابزار: مجموعه اي از ابزار را به كودك نشان دهيد. آنگاه روي آن ها را بپوشانيد يكي از وسايل را برداريد. از نو مجموعه را نشان دهيد. از كودك بخواهيد وسيله گمشده را پيدا كند.
14- تعدادي طرح هندسي يا حروف و اعداد را به كودك نشان دهيد. از كودك بخواهيد پس از توضيح شما قطعه موردنظر را از بين قطعات مختلف پيدا كند. در مورد ديگر پس از ارائه طرح هاي هندسي و حروف و اعداد مي توانيد روي آنها را بپوشانيد و از كودك بخواهيد كه آنها را روي كاغذ بياورد.
15- مجموعه محدودي از اشكال- طرح ها يا اشياء را به كودك نشان دهيد. به كودك بگوييد كه مشابه همان قطعات را از بين وسايل پيدا كرده و با همان نظم بچيند. ورق هاي بازي- قطعات رنگي- قطعات منقوش يا انواع كاشي و سراميك براي اين چنين تمريناتي مي تواند مفيد باشد.
16- ارائه تحريكات بينايي به وسيله تاچيستوسكوپ يا كارت هاي آموزشي مي تواند براي يادآوري طرح ها- اعداد- حروف يا كلماتي كه ديده مي شوند مورد استفاده قرار گيرند.
.
ادراک شنیداری
اكثر كودكاني كه در يادگيري اصوات دچار اشكال هستند ، اغلب داراي ضعف مهارت در آمايش شنوايي
و ضعف آنها غالبا به ناتواني در ادراك ، بازشناسي يا تفسير آنچه شنيده مي شوداطلاق ميگردد .
وجوه مختلف ادراك شنيداري را مي توان معطوف به چهار كاركرددانست كه شامل : تميز، حافظه ،توالي
پيوند شنيداري مي شود .
الف ) تميز شنيداري: به توانايي بازشناسي تفاوت بين صدري واج ها و تشخيص كلمات مشابه و متفاوت
مربوط مي شود .
ب) حافظه شنيداري : منظور از حافظه شنيداري توانايي ذخيره سازي و بازخواني چيزهايي است كه شخص
مي شنود .
ج) توالي شنيداري : عبارت است از توانايي ياد آوري منظم و پشت سرهم حروف ، كلمات و اعدادي كه شفاها
به صورت متوالي ارائه شده است .
د ) تركيب يا پيوند شنودي : توانايي تركيب واحدهاي صوتي جدااز هم يا واحدهاي گفتاري در ساختن يك كلمه .
- تمرینهایی جهت اصلاح ادرک شنیداری:
1-دستورالعملی به کودک عرضه می شود واز وی خواسته می شود آن را تکرار کند.
2-کودک رابرای شنیدن وتوجه تشویق می کنیم.
3-عرضه دستورالعملها به دانش آموزازیک دستورالعمل آغازشود.
4-داستانی رابرا ی کودک تعریف کرده ازجزئیاتش سوال می کنیم.
5-سه کلمه که دوتای آنها شبیه به هم هستندبه دانش آموزگفته وازدانش آموزمی خواهیم کلمه متفاوت را تشخیص دهد.
6-ازکودک می خواهیم جمله ناقصی را که می شنود تکمیل کند.
2-الف)ناتوانی های ثانویه:کرک و چالفانت ناتوانی های تفکر و زبان را به عنوان ناتوانی های ثانویه مشخص کرده اند زیرا آنها به طور قابل ملاحظه ای تحت تاثیر ناتوانی های اولیه قرار دارند و معمولا با مشکلات واختلالات توجه،یادآوری،آگاه بودن از مفاهیم،موضوعات وارتباطات فضایی مربوط هستند .
1-2-الف) ناتوانی های تفکر:شامل مشکلاتی است که به هر کدام از انواع کارهای ذهن مانند قضاوت،مقایسه،محاسبه،تحقیق و سوال کردن،استدلال کردن،ارزشیابی،تفکر انتقادی،حل مساله و تصمیم گیری مربوط است.
2-2-الف )ناتواناییهای زبان شفاهی : به مشکلاتی که کودکان ممکن است در فهمیدن زبان ، تلفیق زبان درونی و بیان عقاید به صورت شفاهی داشته باشند اطلاق می شود.
ب) نا تواناییهای یادگیری تحصیلی : مشکلاتی هستند که به اصولی به وسیله کودکان سن دبستانی تجربه می شوند که شامل :
1- ناتوانی های نوشتن
2- ناتوانی های خواندن
3- ناتوانایی های ریاضی و محاسبه کردن ی
4- ناتوانایی های هجی کردن و بیان انشایی
1-ب) ناتوانی های نوشتن
غلط های املایی دانش آموزان دوره ی دبستان
بر اساس موضوع مورد پژوهش، غلط های املایی دانش آموزان به صورت زیر دسته بندی می شود:
1. نارسانویسی( ديس گرافيا ) dysgraphia
نا خوانا نويسي يا ناتواني در انجام اعمال حركتي مورد نياز نوشتن ، اين حالت اغلب با اختلال كاركرد عصبي همراه است مفهومی که در این جا از نارسانویسی مدّنظر قرار می گیرد، شامل قسمت های زیر است: کج نویسی، راست نویسی، پر فشار نوشتن، کم رنگ نوشتن، زاویه دار نویسی، نامرتب نویسی، فاصله گذاری بیش از حد.
2. حافظه ی دیداری - یعنی کودک به خوبی قادر نیست تصویر حرف مورد نظر را به خاطر بیاورد؛ مثلاً واژه ی سطل را به شکل ستل می نویسد.
3. حساسیت شنوایی - یعنی کودک در شنیدن صداها حساس نیست؛ مثلاً واژه ی مسواک را مسباک می نویسد.
4. آموزشی - یعنی دانش آموز از آموزش کافی و صحیح برخوردار نبوده است؛ مثلاً واژه تجربه ها را به صورت تجربها، بندگان را به شکل بنده گان، شده ام را به شکل شوده ام می نویسد.
5. دقت - کودک به علت کم دقتی، نقطه و سرکش را اضافه یا کم می گذارد؛مثلاً واژه نهفته را به شکل نهنفته یا شغال را به شکل شعال می نویسد.
6. حافظه ی شنوایی - هنگامی که کودک واژه ای را در دیکته نمی نویسد و به قول معروف جا می اندازد.
7. حافظه ی توالی دیداری - هنگامی که در یک کلمه جای بعضی حروف جا به جا می گردد؛ مثلاً مادر به شکل مارد نوشته می شود.
8. تمیز دیداری دقت - هنگامی که در کلمه جای نقطه ها جا به جا می شود؛ مثلاً واژه ی خانه را به شکل جانه می نویسد.
9. وارونه نویسی - مثلاً بابا به شکل [وارونه] ، آدم به شکل [وارونه] نوشته می شود.
10. قرینه نویسی - مثلاً دید به شکل [آئینه ای]، آدم به شکل م د آ نوشته می شود.
نارسا نويسي ( اگرافيا ) agraphia
شكلي از بيماري آفازي كه مشخصه ي آن كاهش توانائي فرد در امر نوشتن به علت بروز يك نقص در سيستم اعصاب مركزي مي باشد . در مبتلايانبه اين بيماري به نظر مي رسد كه توانائي ايجاد ارتباط بين تصاوير ذهني لغات و نيروي حركتي براي نوشتن آنها وجود ندارد عوامل بدخط نویسی (نارسا نویس)
هیلدرث برخی از ضعفهای اساسی که در کار نوشتن اختلال به وجود می آورد را به این صورت بیان می کند:
1- ضعف در مهارتهای حرکتی ظریف که برای نوشتن ضروری است.
2- بی قراری و تند خوئی
3- خطا در ادراک بصری حروف و کلمات که این کودکان در آزمونهای ادراک بصری نمره پایین می آورند و معمولاً حروف را روی هم می گذارند – وارونه می نویسند و یا فاصله زیادی بین حروف می گذارد.
4- دشواری در نگهداشت تجارب و تأثرات بینایی (حافظه ی بصری)
5- مشکل در تبدیل و انتقال ادراک حس به حس از بینایی به حرکتی می باشد (دیداری ـ حرکتی)
6- چپ دستی
7- فقر آموزش و عدم تسلط معلم به شیوه های آموزشی مطلوب به هنگام تعلیم کتاب می تواند موجب ضعف و نارسایی فراگیر در کسب مهارت نوشتن گردد.
8- تن آگاهی و مفاهیم جهت ها
تمرینات تقویتی عضلات دست مهارتهای قبل از نوشتن
1- تمرینات روی تابلو: این تمرینات ورزیدگی لازم پیش از شروع نوشتن به وجود می آورد. دوایر، خطوط، اشکال هندسی، حروف و اعداد را می توان با حرکات آزاد و گسترده دست و با به کارگیری عضلات بزرگ شانه، بازوها، دست و انگشتان روی تابلو طراحی کرد در حالیکه سایر کودکان در هنگام مدل برداری به غلط بخشی را حذف یا بخشی را به آن می افزایند. امکان دارد برخی از شکل ها بیش از حد کوچک یا بیش از حد بزرگ نسخه برداری شود.
3- مهارتهای مربوط به آموزش شیوه های درست آموزش خط نویسی:
شکل دادن به حروف گوناگون: برای بسیاری از کودکان دشوار است به طور کلی حروف از خطوط عمودی، افقی، قوس دار، ساخته می شوند به نظر می رسد که کودکان در شکل دادن به حروفی که تنها از خطوط افقی یا عمودی ساخته می شوند دشواری کمتری دارندمثل الف ـ ر ـ د) بیشترین دشواری در شکل دادن به حروفی پدیدار می شود که خطوط راست و قوس دار با یکدیگر نزدیک می شوند برای مثال ح ـ ص ـ ض ـ ظ ) خطوط اصلی شکل دهنده ی اکثر حروف را می توان به طور تدریجی به کودک آموزش داد. هنگامی که این خطوط آموزش داده شد سپس باید نحوه ی اتصال خطوط اصلی مستقیم و قوس دار به آنها آموخته شود لارسن 1970 بر این باور است که بسیاری از حروف از حروف دیگر مشتق شده اند. وی اظهار می دارد حروفی را که از حرفهای دیگر مشتق میشوند باید در ابتدا آموزش داد ( ا ـ ب ـ د ـ ن) از جمله این حروف هستند
برای بررسی اشتباهات دیکته و گرفتن یک نتیجه ُ پیدا کردن علت مشکلات دیکته ای و انتخاب یک راهکار باید اشتباهات ديكته هاي متعدد دانش آموزان از روي دفتر وي ياد داشت كنيم و پس از يافتن علت آن ، براي رفع هر اشكال تكاليف خاصي را در بگيريم
جدول بررسي اشكالات املايي
|
نوع اشتباه |
درست |
غلط |
رديف |
|
حافظه ديداري |
انتظار |
انتزار |
1 |
|
حافظه ديداري |
سبح |
صبح |
2 |
|
حافظه ديداري |
صبور |
سبور |
3 |
|
حساسيت شنوايي |
زنبور |
زمبور |
12 |
|
حساسيت شنوايي |
صبح |
صب |
13 |
|
حساسيت شنوايي |
رفتند |
رفتن |
14 |
|
حساسيت شنوايي |
بشقاب |
بشكاب |
15 |
|
حساسيت شنوايي |
دنبال |
دمبال |
16 |
|
دقت |
شغال |
شعال |
17 |
|
دقت |
داستان |
داسبتان |
18 |
|
دقت |
بيزار |
بنزار |
19 |
|
دقت |
سپرده |
سرده |
20 |
|
آموزشي |
شده ام |
شوده ام |
4 |
|
آموزشي |
مي گفت |
مي گوفت |
5 |
|
آموزشي |
اصحاب |
اصحابه |
6 |
|
حافظه توالي ديداري |
مادر |
مارد |
7 |
|
حافظه توالي ديداري |
درخت |
ردخت |
8 |
|
تميز ديداري- دقت |
زود |
دوز |
9 |
|
تميز ديداري – دقت |
خانه |
جانه |
10 |
|
حافظه شنوايي |
مثلاً آمد |
كلمه جا افتاده |
11 |
.
2-ب)ناتوانی های خواندن
ديس لكسي- نارساخواني dyslexia:
يكي از انواع اختلالات يادگيري است كه عليرغم داشتن بهرهوشي طبيعي از فرصت هاي كافي آموزشي و فرهنگي ايجاد مي شود . اين شرايط باعث ايجاد اختلال درپردازش بياني ... شفاهي .. نوشتاري يا شناسايي حروف، درك مطلب، هجي كردن ، بازشناسي كلمات ، رمز گرداني و كاهش رشد واژگان گرديده و با ناادراكي شنيداري تحولي ، نارسانويسي تحولي و نارسا خواني نيز همراه است
فراموشي نام ها ( آنوميا ) anomia
دشواري در يادآوري يا بازخواني كلمات يا نام هاي چيزها
ويژگي هاي کودکان داراي اختلال خواندن
بررسي ها نشان داده است 85 تا 90 درصد اختلالات يادگيري به اختلالات خواندن مربوط است. اگرچه نمي توان ويژگي هاي صد درصد مشابهي را در اين کودکان مشاهده کرد، اما مي توان گفت اغلب آنان ويژگي هاي زير را دارند.
- بيشتر اين کودکان پسر هستند. بنابر برخي تحقيقات تعداد پسراني که اين مشکل را دارند چهار برابر تعداد دختران است.
- در کلاس هاي درس غالباً مشکلات رفتاري دارند.
- تمايل به خواندن ندارند.
- دامنه توجهشان کوتاه است.
- در تمرکز مشکل دارند.
- معمولاً در مدرسه افت تحصيلي دارند.
- اغلب آنها مسائل هيجاني دارند.
- در خواندن شفاهي و کلامي ترديد مي کنند و گاهي دچار لکنت مي شوند.
- حافظه ديداري و شنيداري شان ضعيف است.
- در مدرسه سازگاري شخصي مناسبي ندارند.
- رشد اجتماعي کافي ندارند.
- معمولاً داراي ضعف بينايي و شنوايي هستند.
- کلمه به کلمه مي خوانند.
- احساس نااميدي، بي لياقتي و کم جراتي مي کنند.
انواع اختلالات خواندن
طبقه بندي هاي مختلفي از اختلالات خواندن ارائه کرده اند که يکي از اين طبقه بندي ها توسط مايکل باست انجام شده است. مايکل باست افرادي را که دچار اختلال خواندن هستند، به سه دسته تقسيم مي کند. اول گروهي که اختلال خواندن آوايي دارند. اين افراد مجموعه لغات نسبتاً زياد و قابل توجهي را در ذهنشان ذخيره کرده اند اما هجي کردن آنها ضعيف است. گروه دوم افرادي هستند که اختلال خواندن ايده يي دارند، اين گروه مي خوانند و هجي مي کنند اما در ساختار بينايي لغت اشکال دارند و گروه سوم افرادي که مشکل هر دو گروه را دارند. مي توان گفت سبب شناسي اين اختلال تقريباً در تمام تئوري ها بر پايه چهار اصل بنا شده است؛
درک بينايي و حافظه بينايي مختل
ترکيب بين حسي مختل
يادآوري مختل نظم تداعي ها و سري ها
پردازش کلامي مختل
در رويکردهاي تربيتي و بازپروري، طبقه بندي هاي مختلفي درباره علل و انواع اختلال خواندن صورت گرفته است که اين امر حاکي از دقت هاي نظري محققان و پژوهشگران است - اگرچه هر قدر اطلاعات درمانگر از ديدگاه هاي گوناگون بيشتر باشد، دانايي بيشتري خواهد داشت اما درمانگر اختلالات يادگيري، بيش از اينکه به ظرافت هاي نظري تئوري ها آشنا باشد، بايد به توانمندي در درمان و بازپروري مجهز شود. نکته ديگري که براي درمانگر لازم است پرهيز از تشخيص گذاري هاي قالبي است. اگرچه مشکلات يادگيري و ويژگي هاي افراد داراي مشکلات يادگيري مشخص شده است، اما حتماً بايد به اين نکته توجه داشت که هر کودک موجودي است بي همتا و بي مانند و مشکل او نيز بي همتا است و شيوه درمانش نيز بي همتا و بي مانند بايد باشد.
مقدمات درمان افراد داراي اختلالات خواندن
درمان اين اختلال ها داراي 12 گام و به شرح زير است.
گام اول - انگيزه درمانگر؛ اولين گام عشق درمانگر به انسان ها است. اگر درمانگر به درجه يي از انسان دوستي رسيده باشد که موفقيت مراجعه کننده را نوعي تکامل و ارتقاي روحي براي خودش بداند، از پشتوانه بزرگي براي موفقيت برخوردار است.
گام دوم - داشتن ارتباط خوب؛ درمانگر بايد با ايجاد رابطه بسيار خوب و با استقبالي گرم پذيراي فرد داراي اختلال خواندن باشد. جملاتي که درمانگر هنگام ملاقات با آنان مي گويد، حالت چهره و اندام، لحن و تن صدا و... مي تواند اضطراب هاي آنان را کاهش دهد.
گام سوم - گوش کردن فعال؛ درمانگر پس از برقراري ارتباط خوب بايد از آنان بخواهد علت مراجعه را بيان کنند. وقتي آنان شروع به صحبت مي کنند، به خوبي به آنها گوش دهد. گوش دادن فعال فقط با گوش صورت نمي گيرد بلکه با تمامي بدن صورت مي گيرد. گوش کردن خوب، شنيدن درست و کامل همان مطلبي است که گوينده در نظر دارد.
گام چهارم - پرسشنامه والدين و مدرسه؛ در اين مرحله لازم است اطلاعات ضروري را از مراجعه کننده و سيستم خانوادگي او به دست آوريم. پس از تکميل پرسشنامه والدين، به خاطر کسب اطلاعات از اوضاع و اصول مراجعه کننده در مدرسه، لازم است پرسشنامه مناسبي براي معلم دانش آموز ارسال کنيم.
گام پنجم - هوشبهر؛ پس از کسب اطلاعات لازم از طريق پرسشنامه بايد مطمئن شد کودک عقب ماندگي ذهني ندارد. براي کسب اين اطمينان مي توان از آزمون هاي هوشي استاندارد شده استفاده کرد.
گام ششم - انجام کار گروهي؛ بهتر است درمان مشکلات يادگيري در مراکز راهنمايي و مشاوره متشکل از گروهي از تخصص هاي مختلف صورت گيرد. در اين گروه بايد روانپزشک، متخصص مغز و اعصاب، متخصص روانسنج، گفتاردرمانگر، شنوايي سنج، بينايي سنج، مشاور روانشناس باليني، مددکار اجتماعي، روانشناس تربيتي و متخصص درمان اختلالات يادگيري حضور داشته باشند و برنامه درماني با تاييد همه اعضاي گروه طراحي شود.
گام هفتم - مصاحبه با درمانجو؛ درمانگر بايد سعي داشته باشد با درمانجو رابطه حسنه يي برقرار کند. غالب درمانجويان مختل در يادگيري، ممکن است خودپنداره ضعيفي داشته باشند، يعني مشکل يادگيري آنان و اظهارنظر هاي نامناسب اطرافيان، عزت نفس شان را کاهش داده باشد يا از برچسب خوردن هراس داشته باشند به همين دليل درمانگر پس از سلام و احوالپرسي صميمانه و برقراري ارتباط بايد سعي کند محاسن و نقاط قدرت و توانمندي هاي درمانجو را بيان کند.
گام هشتم - تعيين متن براي آزمون و سنجش خواندن؛ براي ارزيابي و سنجش ميزان توانايي خواندن و در نتيجه ميزان مشکل يادگيري در خواندن بايد دو متن از کتاب فارسي دانش آموزان تهيه شود. انتخاب متن به ميزان درس هاي تدريس شده در پايه يي که دانش آموز تحصيل مي کند بستگي دارد.
گام نهم - سنجش و تشخيص؛ در اين مرحله، درمانگر براي تشخيص و طراحي درمان به ميزان و معياري نياز دارد که چگونگي و کميت مشکل دانش آموز را مشخص کند. در واقع اين بخش دقيق ترين بخش مربوط به کار درمان است زيرا طراحي برنامه درمان با عنايت به اين تشخيص گذاري صورت مي گيرد.
گام دهم - طراحي برنامه درمان؛ با تشخيص علل اختلال گام بسيار مهمي براي درمان برداشته شده است. پس از مشخص کردن نوع و ميزان مشکلات تعدادي از افراد داراي مشکلات خواندن مشخص مي شود که آنان يکدست نيستند و براي هر کدام بايد برنامه درماني ويژه يي تدارک ديد.
گام يازدهم - تهيه امکانات براي درمان؛ در اين مرحله ابزار و شرايط لازم براي درمان فراهم مي شود. وسايل درمان بايد بسيار ساده و ابتدايي و قابل دسترس باشد تا کودک در خانه نيز بتواند از آنها استفاده کند.
گام دوازدهم - ارائه اطلاعات به والدين و کتاب درماني؛ پس از طرح برنامه درماني لازم است وضعيت دانش آموز و مشکلات آموزشي که دارد به اطلاع والدينش برسد. از کتاب درماني نيز مي توان براي دانش آموزان و درمانجويان استفاده کرد.
پس از پيمودن دوازده گام، نوع مشکلات دانش آموزان در خواندن مشخص مي شود و درمانگر ديدگاه روشني براي درمان به دست مي آورد.
در پايان مي توان گفت اگر نظام عصبي در طول زندگي کودک مراحل رشد طبيعي خود را طي مي کند کودک دچار مشکل يادگيري نخواهد بود و چنانچه کودکان مراحل رشد و تشکل عصبي را که بر اثر تعامل بين فرد و جهان خارج است به خوبي طي کنند، در يادگيري دچار مشکل نخواهند شد.
4- ب) اختلال در ریاضی
ناتواني در رياضيات ( ديس كا لكوليا ) dyscalculia از دست دادن توانائي انجام اعمال رياضي كه معمولا با اختلال در كاركرد عصبي يا ضربه مغزي همراه است
ویزگی های کودکان دچار اختلال در ریاضی
- در شمردن اعداد با صداي بلند و به ترتيب دچار مشكل است .
- در درك مفهوم عدد دچار مشكل مي باشد . مثلا : 8 تا ااز 12 تا مداد را نمي تواند جدا كند .
- فاصله بين اعدا را تشخيص نمي دهد . مثلا : 2 به كدام نزديك تر است ؟ 4 يا 7
- در تشخيص ، نام گذاري و تفاوت و ترسيم اشكال هندسي دچار مشكل است
- در شناخت اندازه و حجم مشكل دارد . مثلا در رديف كردن اشكال هندسي به ترتيب اندازه و حجم مشكل دارد.
- اعداد را به صورت معكوس مي نويسد يا مي خواند . مثلا 12 را 21 مي خواند .
- در درك مفهوم جمع و تفريق دچار مشكل است .
- در جمع و تفريق هاي چند رقمي يك ستون را جا مي اندازد .
- در جمع و تفريق هاي با انتقال دچار مشكل است .
- در تناظر يك به يك دچار مشكل است .
- توانايي نسخه برداري يا رو نويسي از اشكال و اعداد را ندارد .
- عليرغم تكرار زياد ، در فراگيري جدول ضرب دچار مشكل مي باشد .
- درك كافي از زمان ندارد . ( مفهوم هفته ، روز ، نيم ساعت ، ربع ساعت و غيره )
- در شناخت علائم رياضي دچار اشكال است . ( = - + و....)
- در درك ارزش پول دچار اشكال است .
- در شناخت مفاهيم مقدماتي دچار اشكال است . ( بالا ، پائين ، جلو ، عقب و ....) .
- در درك ارزش مكاني دچار اشكال است .
- در درك و حل مسئله دچار مشكل است .
- در عمليات ذهن
« تعریف و شناخت اختلال ADHD»
اختلال .ADHD دارای سه علامت مهم است که بطور پایدار و ثابت و همیشگی دیده می شوند ، این نشانه ها عبارتند از :
1- کمبود توجه
2- بیش فعالی ، پرتحرکی
3- نوع ترکیبی کمبود توجه و بیش فعالی
بیش فعالی ، یا پر تحرکی
- ناتوانی در آرام نشستن ، مدام وول می خورند
- دویدن ، جهیدن ، پریدن و بالا رفتن بیش از اندازه از میز و صندلی و ....
- ناتوانی در انجام بازی های ملایم و آرام .
- پر جنب و جوشي زیاد در هنگام انجام کار
- تند حرف زدن و قطع كردن سخنان دیگران
- دائماً می خواهد جلب توجه کند .
- شتاب در پاسخ دادن به سؤالات و پاسخ دهی نامناسب
- بی صبری
- داشتن رفتار پرخاشگرانه
- خواب نا آرام
- این نوع اختلال بیشتر در پسران است .
4- نوع ترکیبی :کمبود توجه – بیش فعالی
که داشتن علائم کمبود توجه و بیش فعالی به طور زمان در آنها دیده می شود .
باید در نظر داشته باشید که کودکان مبتلا به اختلال کمبود توجه – بیش فعالی به طور غیر عمدی و کاملاً نا خودآگاه این علائم را از خود نشان می دهند و هیچ کنترلی بر رفتار و اعمال خود ندارند و این علائم ناشی از اختلالات روان گسیختگی ، اختلالات عاطفی و یا عقب ماندگی های ذهنی شدید نیست . حال اینکه اکثر کودکان در مقایسه با بزرگ ها از نظر جسمانی فعال ترند اما هدفمند عمل می کنند ولی فعالیت کودکان ADHD فاقد نظم و هدفند . یک کودک طبیعی اگر ترغیب شود می تواند . بنشنید و تمرکز کند ولی برای یک کودک ADHD انجام چنین عملی غیر ممکن است .
پس عامل ممیزه ی حرکتی در کودکان ADHD کیفیت اتفاقی آن است نه افراطی بودن آن .
این علائم فوق معمولاً از سه سالگی شروع می شود اما تا زمانی که کودک پا به مدرسه نگذارد تشخیص آن بسیار مشکل است . شیوع اختلال ADHD به طور کلی تقریباً در 5 درصد کودکان دبستانی دیده می شود و شیوع آن در پسران 5 برابر دختران است .
در مطالعات جدید به یکی از باورهای قدیمی در مورد کودکان ADHD که مربوط به حافظه بود پاسخ داده شده است ، سالهای زیادی اعتقاد بر این بود که چنین کودکانی حافظه ی ضعیفی دارند مطالعاتی که توسط برخی پژوهشگران ( کاپلان – دوبی – گرافورد و همکاران 1998 – میلر مورگان و همکاران 1996 ) صورت گرفت مدارک مستندی را مبنی بر اینکه آنها حافظه ی دراز مدت دست نخورده ای دارند و عملکرد ضعیف آنها در آزمونهای حافظه به احتمال زیاد منعکس کننده ی مهارت های توجهی ضعیف در آنها معرفی کرده اند .
عقیده ی بی اساس دیگر این است که کودکان ADHD ممکن هوشبر بسیار بالایی داشته باشند ، مطالعات اخیر پیرامون هوشبر کودکان ADHD به این نتیجه نهایی یافته اند که هوش این کودکان از توزیع بهنجار متفاوت نیست به این معنی که پیوستار هوشی آنها از سرآمد تا عقب مانده ی ذهنی را شامل می شود . ( به نقل از کاپلان ، گرافورد و همکاران ،2000 )
« تشخیص و علل »
تشخیص ADHD باید صرفاً موقعی داده شود که اطلاعات مربوط به کودک با دقت جمع آوری شده و کودک مزبور به وسیله ی یک پزشک ، یک روانشناس با تجربه مورد مطالعه ی دقیق قرار گرفته باشد ، همچنین این بررسی باید برای مدتی ادامه یافته باشد . برای تعیین چگونگی رفتار کودک در مدرسه ، جویا شدن نظر معلم و مدیر مدرسه دراین باره ضروری است . قبل از تشخیص بیش فعالی همراه با کمبود توجه باید کلیه ی عوامل ممکن دیگر مانند عوامل عاطفی ،اضطراب محیطی و .... مورد توجه قرار می گیرند و از این حیطه مستثنی شوند .
در حال حاضر ، علل ADHD ، با وجود اینکه یک اختلال رایج و متداول است ولی ناشناخته است ، این احتمال وجود دارد که این اختلال ناشی از مجموعه ای پیچیده از عوامل از جمله وراثت ، عوامل محیطی ، بدکاری نواحی گوناگون مغز و سطح فعالیت انتقال دهندگان عصبی باشد .
انجمن روانشناسان آمریکا به والدین توصیه می کنند که به هیچ عنوان کودکان زیر دو سال را جلوی تلویزیون ، کامپیوتر ، ..... ننشانند و به کودکان بالای دوسال هم اجازه ندهند که بیش از 2 ساعت در طول روز تلویزیون تماشا کنند .
گروهی دیگر ازتحقیقات نشان می دهد که 45 درصد از کودکان ADHD حداقل به یک اختلال دیگر نیز مبتلا هستند ( افورد ، 1991 ) .
مهم ترین اختلالاتی که معمولاً با بیش فعالی کودکان توأم است عبارتند از : ( تای نن 2005 )
الف - اختلالات اضطرابی : تقریباً 25 درصد کودکان بیش فعال ، علائمی از اختلالات اضطرابی از خود نشان می دهند . این علائم عبارتند از : ترس ، وحشت ، پریشانی ، نگرانی شدید و .... که اغلب با علائم جسمانی متنوعی مثل شدت ضربان قلب ، حالت تهوع ، درد معده ، سرگیجه و سردرد همراه می شود . از دیگر اختلالات اضطرابی که به طور معمول با ADHD همراه می شود ، اختلال وسواس فکری – عملی ، سندرم تارت ، تیک های عصبی ، تیک های گفتاری و اختلالات زبان است
ب – اختلالات خلقی : تقریباً 18 درصد کودکان مبتلا به بیش فعالی ، تجاربی از افسردگی داشته اند . آن ها ممکن است احساس انزوا ، ناکامی ، کاهش عزت نفس کنند و چنانچه مدرسه می روند ، با افت تحصیلی و کاهش روابط دوستی و اجتماعی روبرو می شوند .
ج – ناتوانی های یادگیری : نزدیک به 25- 20 درصد کودکان بیش فعال دچار ناتوانی یادگیری اند . رایج ترین این اختلالات ناتوانی در خواندن و نوشتن است . هرچند کودکان بیش فعال الزاماً در یادگیری ناتوان نیستند ، اما چون قدرت توجه و تمرکز آن ها کاهش یافته ، در انجام وظایف درسی – مدرسه ای خود دچار مشکلات فراوانی می شوند .
د- نافرمانی و مخالفت ( لجبازی ) : حدود 35 درصد کودکان مبتلا به بیش فعالی دچار رفتارهای مخالفت آمیز و نافرمانی اند . آنان با رفتارهای خشن و گاه پرخاشگرانه خود مدام درصدد سرپیچی از دستورها و خواست های دیگران ( والدین ، آموزگاران ، مربیان ، اعضای خانواده ) اند ( بک آردل ، آبراین و کلوین 1995 )
« درمان و راهبردهای آموزشی»
تصمیم گیری در مورد نوع درمان به اثری که نشانه ها برروی سازگاری کودک در خانه ، مدرسه و باهمتایان دارد و یا در مورد افراد بزرگ تر تأثیری که بر ارتباط میان فردی و عملکرد شغلی آنها می گذارد بستگی دارد . اگر نشانه ها و مشکلات مرتبط خفیف باشند ، رویکردهای رفتاری برای درمان مفیدترند ، اگر نشانه ها ، زندگی فرد را به طور قابل ملاحظه ای تحت تأثیر قرار داده باشند ، درمان دارویی نقطه ی اتکا است .
رایج ترین درمان برای کودکان دارای اختلال کمبود توجه با بیش فعالی ADHD استفاده از داروهایی است که تحریک کننده ی سیستم عصبی مرکزی می باشند مثل « میتل فندیت » « دکسترو آمفتامین » « پمولین »
از جمله درمان های غیر دارویی این اختلال ، آموزش روشهای برخورد والدین با کودکان ADHD است كه اصطلاحاً «PMT» ناميده مي شود ، در اين جلسات گروهي كه براي والدين كودكان ADHD گذاشته می شود والدین با ویژگی های این اختلال و شیوه های مقابله ای درست با لجبازی و علائم دیگر آن آشنا می شوند ، کما اینکه تحقیقات نشان داده است که جلسات « PMT » بدون درمان دارویی تأثیر چندانی ندارد ، چون والدین هر چقدر هم روشهای برخورد با کودک ADHD را هم بدانند بدون کمک دارو ، کودک مبتلا به بیش فعالی ، تمرکز لازم را برای اجرای کارها و دستورات و تکالیف را کسب نمی کند .
روش دیگر درمان رژیم های غذایی خاص فاقد رنگ ، طعم دهنده های مصنوعی و مواد شیمیایی خاص ( مانند سانسیلات های موجود در زرد آلو، انواع توت ها ، گوچه فرنگی،.... ) است . یک آلرژیست در کالیفرنیا به نام بنجامین فینکلو اظهار داشته است که 50-30 درصد کودکان بیش فعال که توسط او درمان شده اند از رژیم غذایی فاقد مواد فوق استفاده نموده است .
برخی از پژوهشگران عقیده دارند که موثر ترین درمان ADHD ترکیبی از درمان دارویی و رفتاری است. این موضوع کاملا مشخص است که پاسخهای کودکان به داروهای محرک و درمان رفتاری کاملا فردي یا تابع ویژگی های فردي آنهاست یک مقدار از داروهای محرک یا سطحی از درمان رفتاری ممکن است برای یک کودک موثر و برای دیگری غير مؤثر باشد.
در مورد کودکان ADHDآنچه که مهم است نحوه ی برخورد معلمان با این کودکانست و در حقیقت کلید اصلی موفقیت یا عدم موفقیت این دانش آموزان در امر تحصیل است و روش تدریسي که معلمان بکار می برند باید در آن میزان عیب جویی و انتقاد از این دانش آموزان را تا حد امكان کاهش دهند، میزان توجهشان به این کودکان باید مناسب بوده و کم و زیاد نشود ، باید همکاری مداوم و لازم در برنامه ی اصلاحی کلاس داشته باشند، یک رابطه ی عاطفی بسیار سازنده و مثبت بین خود و دانش آموز ADHD به وجود بیاورند و همزمان با مشاور ، مدیر ، والدین کودک ، روانشاس و روانپزشک کودک در ارتباط باشند.
در مورد تدریس ، مسلماً باید در موقعیّت هایی ارائه شود که توجّه آنها به معلّم باشد و در هر بار آموزش فقط یک تکلیف تحصیلی تعیين گردد و تکالیف طولانی و زمان بر باید به بخش های کوچکتر تقسیم شود تا حجم فشار به فراخناي توجهشان کاهش یابد ، دستور انجام کار و هر تکلیف باید مرحله به مرحله به دانش آموز ADHD ارائه گردد و پس از آن باید خواست که آن را تکرار کنند تا از فهمیدن مطلب توسط آنها اطمینان حاصل شود.
به نظر می رسد « اقتصاد ژتونی » قوی ترین ، فوری ترین، و اختصاصی ترین روش درمانی برای معلمان است . در اين روش هم پس از مشخص کردن رفتار هدف در کودک نوع تقویت را هم مشخص می کنند و پس از آن معلم در مقابل رفتار هدف بلافاصله ژتون را ارائه دهد در این جا لازم است فهرست پاداش ها با کمک خود کودک و بنا به توجهات او اولویت بندی شود .
دومین روش درمانی « قرار داد وابستگی » است در واقع در این تكنيك رفتار مطلوب و پیامد وابسته به عملکرد به صورت کلامی تصریح می شود و به امضای طرفین قرار داد ( معلم- دانش آموز ADHD ) می رسد . ( در قبال انجام تکالیف مورد نظر پاداش رفتن به پارک و یا بازی با کامپیوتر و غیره ، ... در صورت عدم اجرا حذف آنهاست. ) در اجرای این تکلیف باید سعی شود که تکالیف مناسب با تقویت کننده ها باشد و تقویت کننده ها به تاخیر نیفتندو پاداش تکراری نباشند.
حدود 70-60 درصد کودکان ADHD دچار لجبازی و پرخاشگری هستند که اگر این اختلال درمان نشود لجبازی و پرخاشگری روز به روز بیشتر می شود و تا به حدی می رسد که در دوران نوجوانی به شخصی بی توجه به قوانین اجتماعی و در نهایت « بزهکار » می شوند .
باهمه ای این نقاسیر لازم به نظر می رسد که برای دوری از همه ی عواقب جبران نا پذیر در مورد کودکان ADHD برنامه های تشخیصی و درمانی بصورت بسیار دقیق و منظم اجرا شود تا از هزینه هایی که در آینده به جامعه و شخص تحمیل می شود جلوگیری بعمل آید و یا حتي المقدور کاهش یابد .
روشهای عمده شناسایی و تشخیص کودکان با اختلالات یادگیری
1- مشاهده
2- مصاحبه
3- استفاده از آزمونهای روانی
ویژگیهای آزمونگر در اجرای آزمون های مختلف
1- تخصص لازم در اجرای آزمون و شناخت ویژگیهای آن و نیز چگونگی تعبیر و تفسیر آن
2- آشنایی با قوانین و اصول مربوط به تحول کودکان و ادراک درست آن
3- داشتن درک مناسبی از تفاوتهای بین فردی و درون فردی
4- توانایی برقراری ارتباطی دوستانه و صمیمی با کودک قبل از اجرای آزمون
5- توانایی پرهیز از پیش داوری ها ، تمایلات و تعصبات شخصی
6- توانایی توجه و دقت به حالت های ویژه کودکان مانند خواب آلودگی ، خستگی ، گرسنگی ، تشنگی ، بی رغبتی و مانند آن
7- ممانعت از حضور متغییرهای مزاحم در هنگام اجرای آزمون مانند سروصدا ، دخالت دیگران و مانند آن
8- پرهیز از تک بعدی نگریستن به مسئله و توجه به ابعاد مختلف جسمی ،ذهنی و رفتاری کودکان
9- مشاهده دقیق آزمونی در هنگام پاسخگویی به آزمون وثبت رفتارها وگفتارهای او وسپس تجزیه و تحلیل آن
10- توانایی ایجاد انگیزه و رغبت در آزمودنی به منظور بهره گیری هر چه بیشتر از توانمندی های او برای پاسخگویی به سوالات آزمون
11- برخی از کودکان با نارسایی های ویژه در یادگیری ،مشکلات دیگری نیز مانند کم شنوایی یا ناشنوایی ،کم بینی یا نا بینایی ، مشکلات حرکتی و مانند آن را دارند که در این صورت امر تشخیص دشوار تر می شود و آزمونگر باید از دقت و توجه بیشتری برخوردار باشد
12- کودکان با نارسایی های ویژه در یادگیری به سبب تفاوت های درون فردی معمولا تفاوت معناداری بین نمرات هوش عملی یا غیر کلامی و هوش کلامی در آزمون های مختلف از جمله آزمون وکسلر از خود نشان می دهند لذا آزمون گر با برخورداری از وسعت نظر ، تنها نباید به اجرای یک آزمون هوش کلامی یا غیر کلامی بسنده کند و بایستی هر دو جنبه را مد نظر داشته باشد.
13- آزمون گر باید در نظر داشته باشد که در برخی از مواقع انجام آزمونهای میزان شده بر بعضی از کودکان از جمله کودکان با فلج مغزی یا کود کان با مشکلات شدید عاطفی به سادگی امکان پذیر نیست در این صورت عمده ترین روش جمع آوری اطلاعات برای تشخیص توانمندی ها و ناتوانی های کودک ،مشاهدات بالینی ، مصاحبه با نزدیکان و نیز بررسی توان یادگیری کودک در ضمن آموزش اوست.
روش باز پروری و آموزش کودکان با نارسایی های ویژه در یادگیری
روش ادراکی حرکتی
روش چند حسی
روش سازماندهی مجدد اعصاب مرکزی
روش استفاده از آزمون ها
روش رشد زبان
روش تغییر رفتار
آزمون سنجش میزان اختلالات در کودکان
1-وسیله اندازه گیری ادراکی- حرکتی کپارت
2-آزمون درک بینایی فراستیک
3-آزمون توانایی های زبانی- روانی ایلی نوی
4-آزمون تشخیص شنوایی وپمن و نیز مشاهدات دقیق و همه جانبه کودک
5-آزمون روانی شناختي و كسلر
6-آزمون ادراکی- حرکتی بندر-گشتالت
منابع :
- ريني ، ورنر ، رشد و تقويت مهارتهاي ادراكي – حركتي دركودكان
- اميدوار ، احمد ، نارسايي هاي ويژه يادگيري
- كرك ، ساموئل. چالفانت ، جيمز، اختلالات يادگيري تحولي و تحصيلي
- فريار، اكبر. رخشان ، فريدون ، ناتواني هاي يادگيري
- کاکاوند علیرضا: روان شناسی آموزش کودکان استثنائی، نشر روان 1385
- مارک سلیکوتیز: نارسا خوانی و سایر مشکلات یادگیری، ترجمه ی عصمت فاضلی ، نشر یسطرون 1383
- چویل و موریس: روانشناسي باليني كودك ، ترجمه ی محمد رضا نائینیان و همکاران، انتشارات رشد 1378
- ساموئل کرک و جیمز چالفانت : اختلالات یادگیری تحولي و تحصیلی، سیمین رونقی و همکاران ، سازمان آموزش و پرورش 1377
- دکتر تبریزی : اختلالات دیکته و ریاضی ، انتشارات فراروان 1385
- ماهنامه های آموزشی - تربیتی پیوند
- ماهنامه ي تعليم و تربیت استثنایی
-نارسایی های ویژه یادگیری – دکتر مریم سیف نراقی- عزت ا... نادری- 1389
- اختلالات یادگیری- دکتر مریم سیف نراقی- عزت ا... نادری- 1363
نام كتاب : اختلالات يادگيري تحولي و تحصيلي تا ليف: ساموئلكرك- جيمز چالفانت مترجمين:سيمين رونقي-زينب خانجاني- مهين وثوي
